Кеше «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Б.Байбектің, «Нұр Отан» партиясы жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша Республикалық Қоғамдық Кеңестің төрағасы Қ.Сүлейменовтың, Алматы қалалық партия филиалының төрағасы, Алматы қаласының әкімі А.Есімов және басқаларының қатысуымен, жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша өңірлік Кеңестердің жетекшілерімен «Нұр Отан» партиясының 2015-2025 жылдарға арналған Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бағдарламасын іске асыру бойынша өңірлік Кеңестердің міндеттері туралы» республикалық семинар-кеңес өтті.



«Нұр Отан» партиясының XVI Съезінде Мемлекет басшысы, партия Төрағасы Н.Ә.Назарбаев елімізді әрі қарай модернизациялау үшін «Бес институтционалдық реформа» ұсынғаны мәлім. Оны іске асыру үшін «Ұлт жоспары – 100 нақты қадам» қабылданды, оны орындау Қазақстанның әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына қосылуына мүмкіндік туғызады. Сонымен қатар, аталған реформаларды іске асыру мемаппараттағы және әлеуметтік саладағы сыбайлас жемқорлықты ескертусіз мүмкін емес.
Осыған орай, қоғамда сыбайлас жемқорлыққа атымен төзбеушілікті және жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға ғана емес, сондай-ақ, азаматтық қоғам институттарының сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға қатысуын заңнамалық тұрғыда қамтамасыз етуді көздейтін «Нұр Отан» партиясының 2015-2025 жылдарға арналған бағдарламасы ерекше маңызға ие бола түседі.
Семинар-кеңеске қатысушылардың алдында сөз сөйлеген «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек құрылған кезден бастап «Нұр Отан» партиясының сыбайлас жемқорлыққа қарсы мақсаты айқын тұрақты жұмыс жүргізіп келе жатқанын, ал, Мемлекет басшысының қатысуымен өткен партияның Саяси Кеңесінің кеңейтілген отырысында қабылданған 2015-2025 жылдарға арналған бағдарламаның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттік Стратегияның идеологиялық өзегіне айналғанын атап өтті.
«Бес реформаны іске асыру қазақстандық мемлекеттілікті нығайту, либералдық қоғамды дамыту, «Қазақстан-2050» Стратегиясын орындау, сондай-ақ, жемқорлыққа жол бермеу мен мемлекеттік аппараттың ашықтығын арттыру үшін шынайы жағдайлар туғызады. Сонымен бірге, қоғамның белсенді қатысуынсыз, тек мемлекеттің күшімен ғана сыбайлас жемқорлықпен күресу тиесілі нәтиже бермейді. Мемлекет пен қоғам жемқорлыққа қарсы бірыңғай майдан болып қарсы шығуы тиіс», — деп атап өтті сөйлеген сөзінде Б.Байбек.
Партия Төрағасының бірінші орынбасары сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі Қоғамдық кеңестің сыбайлас жемқорлық көріністерін жою, барлық мемлекеттік органдардың қызметін терең талдау және қоғамдық партиялық бақылауды жүзеге асыру бойынша түбейгейлі шараларға арналған партияның базалық алаңы екенін баса айтты.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестердің басшыларына БПҰ-ның сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметінде тұрақты әдістемелік және тәжірибелік көмекті ұйымдастыру тапсырылды. Жастардың «Жас Отан» жастар қанатының жұмысына ерекше назар аудару қажет, өйткені жастар арасында оның белсенділігінен сыбайлас жемқорлыққа қатысты олардың көзқарасының қандай болатынына байланысты
Партияның Жарғысы мен Доктринасына сәйкес бүгінгі күні «Нұр Отан» партиясы мүшесінің Әдебі кодексінің жобасы әзірленді. Партия мүшесінің Әдеп кодексінің басты мақсаты партия мүшесі мінез-құлқының моральдік-адамгершілік эталондарын күшейту, қазақстандық патриотизмді, партиялық тәртіпті нығайту және қоғам тарапынан парияға деген сенімді жоғарылату болып табылады. Партия мүшесінің Әдеп кодексі бастауыш партия ұйымдарына талқылауға жіберілді.
Семинар-кеңес барысында «Нұр Отан» партиясы жанындағы РЖҚІҚК төрағасы Қайырбек Сүлейменов сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша қоғамдық кеңестердің партияның жемқорлыққа қарсы бағдарламасының, сондай-ақ партия Төрағасының «Нұрлы жол- болашаққа бастар жол» Қазақстан халқына Жолдауында баяндалған Ұлттық қордан бөлінетін қаржының жұмсалуын бақылауды қамтамасыз ету бойынша тапсырмасының іске асырылуына қатаң бақылау жүргізіп отырғанын атап өтті.
Бүгінгі күні сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша партияның жұмыс істейтін институттары пайда болды, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы Бағдарламаны іске асырудың қадамдық механизмдері ретінде Жол картасы мен іс-шаралар жоспары бекітілді.
Бағдарлама шеңберінде «Жемқорлықсыз ел – гүлденген ел» жобасы іске асырылуда, «Қоғамдық бақылау туралы», «Ақпаратқа қолжетімділік туралы» заң жобаларымен белсенді жұмыс жүріп жатыр, «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» жаңа Заңды дайындауға бастамашылық жасалды. Сонымен бірге, тұңғыш рет Қазақстанда жемқорлықты қабылдаудың жыл сайынғы Ұлттық Индексін қалыптастыру үшін әдістемелік арқау дайындалуда.

Құрметті Достар! Неден бастасам екен…
Общім былай… Жаз басталды, оқу жылын аяқтап, балаларды жазғы лагерлерге таратып, ақшаны жаратып… т.б. жұмыстарды аяқтап, жыл бойына жинаған стрестерді табиғатқа барып шашып жіберу керек болып тұр. Сол себеппен жақын арада, өте жақын арада Оңт. Қазақстан облысына достармен жазғы демалыс ұйымдастырмақ ойымыз бар. Неге ОҚО дейсіздер ғой, прост бізге жақын жер сол болып тұр. Оның үстіне 2-ақ күн уақыт бар, жұмыс талабы солай. Алайда осы күнге дейін Шымкент жерінің қай жері ыңғайлы екенін білмей әлекпіз. (Біз ол жақта болмағанбыз) Мен Түлкібасқа барғым келген, таза ауасын жұтып, тауын аралағым келген. Алайда, Түлкібаста жалға берілетін коттедж, квадрацикл жайлы ешқандай ақпарат ала алмай отырмыз. Мүмкін басқа де керемет жерлер бар шығар. Гугл брат ештеңе айтпай жатыр… Алдағы жоспарланған 2 күндік демалыстың керемет өтуіне көмектесіп жіберсеңіздер «тақырып (тема)» болар еді. Алдын-ала рахмет!

Меің ойымша бұл қазақты мәңгүртендіруді көздеген шаралардың бірі, бүкіл жастарды жинап өздерінің сасық өлеңдерін тыңдатқызып орысша сайрап жастардың басын улау шаралары.

Ай, ҰБТ, ҰБТ,
Оқушыларды қажытты.
Төмен балл жинаса да,
Үмітін олар үзбепті.

Армандары олардың асқақ,
Жетуге олар талпынбақ.
10-сыныпта ай әсте,
Үлгереміз дейді де,
11-сыныпта дайындалмақ.

10-сыныпты ойынмен,
Күлкіменен бітірер.
11-сыныпты уайыммен,
Тіпті, ҰБТ жайлы түс көрер.

ҰБТ бітіп кеткенде,
Баллдарын олар білгенде.
Бірі қуанып күледі,
Бірі өкініп жылайды.

Оқушылар үлкен сәттілік.
Жоғары балл жинауға.
Алмаңдар мүлдем екілік,
Алыңдар тек бес қана.

Көше бойын кезіп мен келемін,
Ал басымда неше түрлі ой менің.
Тұла бойымда махаббаттың оты лаулап
Ауырды ғой жүрегім менің сыздап.

Бұл оқиғаны басынан мен баяндайын,
Өз жайымды толығымен айтайын.
Және де жанымның қиналғанын
Не себепті көңілде қаяу барын.

Күншуақты күндердің бірі еді,
Жайбарақат ол үйінде жүрген еді.
Мен кенеттен қоңырау шалдым оған,
Ал ол болса бұл кім деп жауап берді.

Мен тіл қаттым танысайық деп жай ғана,
Ал оның мүлдем қарсылығы болмағанда.
Бірақта ойында оның бөтен ой жоқ,
Сыпайылықпен жымиды ол тамсана.

Телефонның тұтқасын қойдым дағы
Кірдім оның сайтына вк-дағы.
Хат арқылы әзілдесіп, қалжыңдасып
Біраз әңгіме айттық біз шер тарқатып.

Талай таңды атырушы ек телефонмен,
Солай күндер өте берді кезекпенен.
Мен ол қызға басында мән бермеп ем
Досым деп оны жай ғана санаушы ем.

Біз екеуміз біраз уақыт өткен соң,
Жүрдік қызбенен жігіттей боп.
Мен оны алдадым сүйемін деп,
Ол кезде менде оған сезім жоқ.

Алдадым, арбадым мен ол қызды,
Кейін бірақ айттым мен шынымды.
Сондағы айтқаным менің оған:
Кешір жаным бола алмаймыз бірге енді.

Түсіндім мен оны сүйетінімді,
Бірақ бәрі де кеш болды.
Ұмытты ол мені мәңгілікке,
Ал менің жүрегім жараланды.

Кешір жаным мен сені сүйемін,
Бекерге сені алдаған екенмін.
Жүрегімдесің менің әрқашанда,
Мен сені мәңгілікке күтемін.

Киберпанк жанрындағы роман. Медицинадағы жоғарғы технологиялар болашақты өзгертті. Трансплантология дамыған. Жасанды ағзалар және кәртиген дененің қызметін ұзарту үшін қолданатын дәрі-дәрімекер үлкен сұраныста. Ұзақ жасағандар көптеп кездеседі. Көбісі өз жасынан жас көрінеді. Жасанды интеллектпен қамтылған құрылғылар баршылық. Әркімнің денесінде орнатылған консоль арқылы 3D виртуальді нақтылыққа қосылуға мүмкіндігі бар. Оқиға футуристік конгломерат Токио-Иокогаманың ауданы Тиба перфектурасының азып-тозыған жерінде бастау алады. Роман көңіл-күйін жеткізу үшін одан үзіндіні оқуға ұсынамын (аударма).
Түнгі қала, әулеметтік дарвиндеу сферасында жүргізілген экспериментке ұқсас. Беті іш пыстырар аға ғалымдар эксперимент барысын алдын-ала ойластырып қойған, шегі және шекарасы жоқ, алға қарай жылдамдату батырмасына саусағын басып-ұстап босатпайды. Ет тірлігін көрсетіп қимылдамасаң онда біттің ізсіз, хабар-ошарсыз ғайып боласың, тез қимылдасаң қара нарық бетін кере жапқан пленканы жыртып жібересің, мықты емес. Бірінші және екінші жағдайда ештенең қалмайды, тек Рац секілді тұрғынның тұман басқан естеліктерінен табылып қаларсың. Және бүйрегіңіз, жүрегіңіз немесе сүйектеріңіз қара нарықтағы клиникаларының қоймасына түсіп жаңа иен купюрасын ұстаған таңсық біреуге жарату үшін табылып та қалады.
Бас кейіпкер Кейс, жиырманың ортасына келген жас жігіт, хакер. Роман басында оның хәлі мүшкіл. Өмірімен қоштасуына аз уақыт қалды. Бас кейіпкер жайлы романда:
Бәрінен де, криминальді зоналардың орын алуы жаңашышыл технологияны жасап шығарудың жағдайы болса, Түнгі қала ортасы онда өмір сүріп мекендейтіндер үшін емес, алдын-ала ойластырылған технологиялар полигоны ролін атқаратынына өз тәжірбесінен білді.
Яғни, өз ортасын жақсы түсінді.
Жаһандық мәдинетке тарап, кең қолданысқа түскенге дейін жасанды интеллект, виртуальді нақтылық, гендік инженерия, трансұлттық корпорация, киберкеңістік ұғымдары романда қарастырылды.
Әдеп және мораль. Бас кейіпкер сүйіктісі жезөкше және нашақор, өзі қай-қайсы замандағы азаматтық-құқықтық кодекс бойынша қылмыскер. Қаражат табу үшін жоғарғы технология және азаматтық құқық саласында қылмысқа барады. Бірақ, мұның барлығын тек роман жанрының кемшілігі десеңіз бет жағы ғылыми-фантастикалық роман.

Көкжиектен бұлт көрінсе біраздаң соң мамықтай қалқып биікке көтеріліп кете берді. Күнен күнге күн ысыды.
Қуаншылық. Табиғат жаратқан өсімдіктердің бірі қуншылықты көтерсе бірі көтермейді солып, қурап, кеуіп, бойы өспеді.
Табиғаттың қатқыл мінезіне жақсы бейімделген өсімдіктер бар. Түбі шоғыр. Жылда бір жерден өсіп түбін жуандатқан көп жылдық өсімдік. Бойы екі-үш қарыс, түсі ашық бозғылт жасыл реңді. Шоғырдан он-он бес шақты жапырақ тік, төменгі жақтағы сабаққа қабыса өскен. Қатқыл жапырақтың шеті өткір. Адамның терісін оп-оңай тіледі. Қияқтың бір түрі. Ыстықты және қыстың бірдей көтереді.
Көктемде су жиналған ойдым жазға қарай кеуіп гүлденген алаңқайға айналуы тиіс-ақ еді. Бірақ, аяқ астынан түскен ыстық шөптің өсіп өнуіне уақыт бермеді ойдымдағы суды бір-екі күнде кептіріп топырақ бетін тастай қатырды. Қазір алаңқайда шөптің сирек қылтаңдары ғана көрінеді. Бой көтеріп үлгермей ыстыққа күйіп жапырақтарының ұштары қурапты.
Далада гүлдеп немесе тұқымы пісіп үлгермей қураған өсімдікті кезіктірдік. Бойы сорайған ошаған. Кейбір сабақтары гүлдеп те үлгермей кеуіп қурапты.
Әдетте жаздың шілде айында апта бойы ауаны қыздыратын ыстық ерте маусымның алғашқы күндерінде түсіп бір айдан бері беті қайтпады.
Күндіз ауа қызуы отыздан түспеді. Мамыр және маусымның ортасында жауатын жаңбыр жаумады. Шөп өспей топырағы шығып жалаң қалған алаңқайлар жиі кездесуінің себебі де сол шығар.
Кейбір жерді тек шөптің бір түрі ғана басып алыпты. Биіктігі үш-төрт елі, сабақтары жан-жаққа тарқаған иірмен, қурайдың бір түрі. Сабағы өзіндей иірменнің сабағымен шатасып топырақ бетін тормен торлап арал тектес жеке дара бөлініп көрінеді. Осылайша бойы өспей қалған иірмен танылмастай өзгеріске ұшыраған. Жаңбыр жауса әр қайсы жеке-жеке қурай болып өсіп-өніп, қыста сабағы қурап, жазда жел айдаған қаңбаққа айналады.
Жазық далада арнасымен аққан шағын өзен суы да суалды. Ені бір-ақ адым, суы таяз, ұсақ малдың тұяғынан да аспайды. Кейбір жері жасыл, ондай жерде сирек қамыс өскен. Арасынан ірі-қара өтпейді, өткен жылдардан кеуіп қалған қамыс сабағы-ши садақтың жебесіндей қадалғанға дайын.
Қап-қара көмір тектес айғыр өзінің он шақты байтал мен биден тұратын үйірін өзенге айдап әкелді. Жылқылар қатарынан тұрып су ішкенде өзен бөгелгендей ақпай біраздан соң ағысын жалғастырды.
Екі жүз қойынның артынан жаяу ерген қойшы бала өзенге келіп жетті. Үстіндегі жейдесін шешіп алыпты. Жидесін екі қолына керіп жоғары көтеріп басына көлеңке түсіреді. Аяқ астынан соққан аңызғақ желге қарсы жүгіріп, жидесімен желкен тәріздес жел ұстап, үстінен ысыған ауаны айдайды.
Қойды суарып болған соң, қойларды айнала жүгіріп жинап, иіріп қойды. Өзі өзен суына шайынып алмақшы. Қойлар болса бастарын бір-бірінің астына тығып күн сәулесінен қорғанды. Бір уақытта қойлар арасында апыр-топыр қозғалыс, қойды бастап жүретін үлкен қой тізерлеп жүгіріп жеке бөлініп шығып, танауымен жер жыртып барып тоқтады. Сұр түсті үлкен бүйенді ұстап алып, әп-сәтте жеп қойды.
Алыста көк жиекті жапқан қара тұман көрінді. Қара даул. Жердің шанын көтеріп айдайды. Жан-жаққа абыр-сабырға түссе ұшқан құстар көрінді. Қара даул соққанда бұл төніп келгендей болды. Бірақ жерге аз уақытқа жеткен жылы тамшылар шаңды да баспады, тез-арада асыққандай даул соңымен сейіліп ғайып болды.
Түн тынық. Ауа қызуы сәл қайтты. Жаздың айсыз қараңғы түнінде уақыт өткенін аспандағы жұлдыздардан құраған өрнектердің, яғни жұлдыз шоқтарының темір қазықа қатысты айналып қозғалғанынан байқалады. Кешқұрым жеті қарақшы жұлдыз шоғының төрт жұлдызы трапецияға ұқсап батыстан көрінсе таңға жуық тігіненен төңкеріліп солтүстіктен көрінді. Шығыстан қараңғы қайтты. Ауа қызуынан айрылды. Ендігісінде жай ғана тоңазытып қоймай, ыстыққа үйренген денені тондырып жібереді. Киім болмаса тіске-тісін тимей дірілдейсің.
Құстар оянды. Таң құстар әнімен шыққанымен түс ауа күн қызған соң әлі қуаншылық қайтпағанын еске аласың. Топырақты ылғалдандыратын жаңбырдың алғашқы тамшысы тек тамыздың соңында тамады, оған дейін жетпіс күн бар.

1. Нені қалай, қалайша, немен дегендей?
2. Дайын бұйымның бағасы неден құралады?
3. Жұмыс құралы жайлы біраз ақпарат. 3D принтердің техникалық сипаты
4. Бұйым жасаудың кезеңі –«Эскиз жасау»
5. Бұйым жасаудың кезеңі –«123D Design программасында 3D модельдеу»
6. Тұрмыста қолданатын пластмасса жайлы біраз ақпарат
7. Бұйым жасауға жұмсалатын дайындама ABS пластмассса жайлы ақпарат
8. Принтер жұмыс істегенде жағымсыз иіс сезіледі. Пластмассадан шыққан күйік иіс қаншалықты зиянды?
Соңына қосарым

1. Нені қалай, қалайша, немен дегендей?

Пластмассалық бөлшегі бүлінген құрылғының немесе қондырғының жөндеудің екі түрін қарастырайық:
1) Бүлінген бөлшекті дәл сондай дәлме-дәл данасымен алмастыру арқылы жөндеуді жүргізу. Бұл әдістің артықшылығын немесе кемшілігін сөз ету артық.
2) 3D принтерің көмегімен жасалған. Ұқсас бөлшекпен алмастыру.
Қарастырып отырған тақырыбымызға сай жөндеудің екінші әдісін қарастырамыз. Әдістің жалпы сипатынан хабардар болу үшін қарастырайық:
1) Барлық технологиялардың қолдану шегі бар. Сол шекті нақтылаймыз. Мысалы, өлшемдерімен.
2) Қалыпқа келтірілген бөлшек (дайын бұйым) құны қаншаға түседі. Жасап шығару уақыты қанша дегендей «жөндеу жұмыстарына» тапсырыс беруші қызықтыратын сұрақты қарастырамыз.
Рет-ретімен 3D принтерді шеберханада қолданып жөндеу жұмысын жүргізгенде пайдалану жайлы түсініктеме берейін.
Негізгі бөлшекті алмастыратын бөлшекті 3D принтерде жасағанда бірнеше шектеу бар:
1) Өлшемімен.
2) Бөлшек жасауға қолданатын пластмасса қасиетімен.
3) Бөлшектің жүктемеге қарсы төтеп беру қабілеттілігіне қатысты шектеу (3D принтерде қолданатын технология ерекшелігін ескеру).
Бұйымның габариттік өлшеміне шектеулік бар. Габариттік өлшемі 134 мм аспайтын, яғни, болашақ бұйым қабырғасы 134 мм тең кубтың ішіне сыйю қажет.
Бұйымды құрайтын элементтерге де талаптар бар. Өте ұсағын немесе пішімін құрайтын тым ұсақ элементтері бар бұйымды жасау мүмкін емес. Принтердің пайдаланудың тәжірбесіне сүйеніп болашақ бұйымның пішіміне деген талап жасадым.
Бұйым қарапайым, мысалы, цилиндр тәріздес болуы әбден мүмкін. Бірақ, көбінде бұйым пішімі күрделі келеді. Ұсынысымды немесе кеңесімді нақтылайын:
-Бұйым пішімін құрап тұрған элементтер қырлары және көршілес қарама-қарсы жатқан бет жазықтықтары бір-біріне 2 милиметрден кем қашықтықта жатпауы тиіс және тесік, ойық радиуысы 1.5 мм кем болмайтын бұйымды ғана 3D принтермен жасағанға кеңес беремін.
3D принтерде қолданылатын пластмасса қасиетін текстің төменгі тұсында жеке қарастырамыз.
Жоғарғы жақта жөндеу әрекетін іске асырғанда қолданатын технология мүмкіншіліктерін және шектеулерін қарастырдық.
Жөндеу жұмысының 3D принтермен бөлшекті жасап шығару кезеңін қарастырайық. Жөндеу жұмысына тапсырыс беруші осы кезең туралы көп сұрақ туындауы мүмкін. Жалпы жөндеу жұмысын атқару ұшын төленетін ақшалай қаражаттың көп бөлігі бөлшекті бұйым ретінде қайта жасап шығаруға кететінін біліп, оның неліктен қымбат тұратынын білгісі келсе оның сұрағын жауапсыз қалдыру жөндеу жұмыстарының құнына деген сенімсіздік туындатқызу мүмкін. Жұмыс күрделігі оның атқаруға қажет уақыт мөлшерімен анықталады десек, осы пікірмен көпшілік келісетіне күмәнім жоқ. Уақыт неге жұмсалады?
Дайын бұйымды жасаудың соңғы кезеңін қарастырайық, яғни, электронды модельді нақты затқа айналдыру әрекетін. Соңғы кезеңді байланыстырады:
1) Уақыт ресурсын үнемдеумен. Бөлшектің (бұйымның) басып шығару уақытын азайту үшін бұйымның тұтас бөлігін әр түрлі әдіспен толтыруға болады. Принтердің Fast басу режимінде бөлшек іші сүйектің кеңсірігі тектес торға бөлініп толтырылады. Fast (жылдам) режимі бұйымды жылдам басып шығаруға арналған.
2) Бұйымды жасауға жұмсалатын заттай ресурсты үнемдеумен. Яғни, зат ресурсы «дайындама пластмасса» жібін үнемдеу.
Бұйымның жасалу уақытын және сапасы оның жобалау кезінде анықталатынын ескерсек жоғарыдағы соңғы кезеңге артқан үміт орынсыздығына көз жеткізу қиын емес.
Әрине, пластмассадан бұйымды басу үшін принтердің әр түрлі режимі бар. Жоғарыда аталған Fast режимінде принтер бұйымды басып шығарса оның пайдаланғану кезінде өз қасиеттерін жоғалпайды деп жобалу кезінде есептелінсе, онда бұл режимде бұйымды басылады. Принтер шығарған бұйымның жоғарғы сапасы Normal режимі қамтамасыздандырады.
Техника ғылымның материалдар кедергісі саласы бұйымның тұтас бөлігін кеңсірік тектес толтыру оның мықтылығына қандай әсерін тигізетінін зертейді. Қарастырған жағдайға қатысты кеңсіріктің жүктемеге қарсылық көрсету әрекетіне әсер барын немсе жоқтығын анықталады.
Fast режимінде басылған бұйым мүжілгенде пластмасса қабаттарының төселу бағыты бойымен жарықша түседі немесе сөзғанда бір-бірімен түйіскен қабат ажырап бұйымның бір бөлігі үзіледі. Яғни, созғанда үзілгіш.
Бұйымды принтерде басып шығару автоматты түрде атқарылады. Бірақ бұл қадамның құнын анықтау қиын емес. Дайындама пластмассаның қолдану мөлшерімен нақты анықталады. Яғни, бөлшек жасағанға көп пластмасса жұмсалса дәл солай принтер жұмыс істеп, жұмыс атқаруға арналған ресурсы жұмсайды. Бірақ бұл кезең бұйымның құнын анықтамайды. Соңымен, дайын бұйымның құны неден құралады?

2. Дайын бұйымның бағасы неден құралады?
Қолдың еңбегіне төленетін және автоматты түрде атқарылатын жұмыстың бағасынан бұйымның жалпы құны құралады. Ең соңғы болып көрсетілген бағаның құрамасы жайлы бәрі түсінікті. Дайындама пластмасса бұымға сай кетеді. Сондықтан авоматты түрде орындалған жұмыс бағасы дайын бұйымға жұмсалған дайындама пластмасса салмағына (граммен өлшенеді) сай анықталады. Қол еңбегі қымбаттырақ және бұйымды жасап шығарған кездегі келесі кезеңдерде қолданады:
-бұйымның эскизін жасау үшін;
-электрондық модельді жасап және оның сызбасын алу үшін;
-бұйымды қосымша өңдеу үшін;
-бұйымды басу барысын қадағалау үшін;
-принтер тұғырын тазалау үшін жұмсалады.
Бұйымның өлшемін алып эскиз жасау үшін үшін 10 минуттен 2 сағат кетуі мүмкін. Өлшем дәлдігі 0.1 мм кем болмауы тиіс. Сынған бөлшектің өлшемін дұрыстап өлшеу үшін сынған бөлігін бөлшекке желімдеп қоюға кеңес беремін.
Бөлшектің электронды 3D моделін жасау. Жеке программада жасалынады. Оның өзі жеке құрал. Құрал ретінде 123D Design программасын таңдап алдым.
Бұйымды финальді өңдеу үшін надфиль (бедері майда егеулер) жиынығын және қолдан жасалған миниатюралық қашауларды қолданамын.
Суретте (төмен жақтағы 1-ші суретте) көрсетілген бөлшекті жасап шығаруға, яғни барлық кезеңдерінен өту үшін 1 сағат 47 минут жұмсалды.
1-ші кезең. Эскиз жасау. Эскиз жасау үшін 30 минут жұмсалды. Бағасы 500 теңге.
2-ші кезең. Электрондық модель жасалынды. Отыз минут жұмсалды. Бағасы 500 теңге.
3-ші кезең. Бұйымды принтермен басып шығару. Принтер бұйымды басып шығаруға 47 минут жұмсады. Төрт (4) грамм дайындама пластмассасы жұмсалды. Принтер 1 сағат жұмысы 2.2 доллар. 1 доллар 180 теңге десек. Төрт жүз (396 теңге), пластмасса бағасы 40 теңге. Принтердің жұмысы 440 теңге бағаланды. 250 теңгеге принтер жұмысын қадағалан үшін төленді. Жалпы 3-ші кезеңнің бағасы 690 теңгені құрады.
4-ші кезең. Бөлшекті қолмен өңдеу. 5 мин жұмсалды. Жұмыс құны 100 теңге.
5-ші кезең. Принтер тұғырын тазалау. 10 мин жұмсалады. Бағасы 100 теңге.
Қосымша шығын. Жұмыс орны және құрал-жабдық жалға алынғандықтан әр бір тапсырыстан 500 теңге иесіне төленеді.
Қосымша құн салығы 20%, әулеметтік салық 11%, зейнетақы қорына 15% шебердің қосқан еңбек ақысынан шегерілетінін ескерсек бөлшекті көшірмесін жасау арқылы қалыпқа келтіру құны 3000 теңгеден арзан болмайтына келісесіз деп ойлаймын.
Қарастырған мысалда жұмыстың мөлшермен 40% автоматты түрде орындалғанын, қалған 60% адам қолының күшімен атқарылғанын байқау қиын емес.

3. Жұмыс құралы жайлы біраз ақпарат. 3D принтердің техникалық сипаты

3D модельді басып шығару үшін UP принтерін қолданамын. Жұмыс аймағы 140 х 140 х 135мм (кубқа жақын). Кубтың сол жақ түпкірінде санақ басы О (x=0, y=0, z=0) орналасқан. Бүкіл жұмыс аймағын қолдануға кеңес бермеймін. Модельді басқанда экструзиядан бөлігінген пластмасса принтердің платформасының сыртына ағып кетеуі әбден мүмкін. Сондықан бұйым габариті қабырғасы 134 мм кубтың ішіне сыйсын деп кеңес беремін.
Экструзия ұғымы таныс па сізге? Таныс болмаса сөздің мағынасын ашып жіберейік. Таныс болса келесі абзацты оқымай өткізіп жіберерсіз.
Экструзия технологияның атауы. Экструзия заттың қатпаған тұтқыр сұйықтық немесе паста күйінде болғанда оны оқтамадан сығып шығарып, қабат-қабат төсеу арқылы бұйым алу технологиясы. Оқтамадан зат шыққанда оған форма беріледі, мысалы жалпақ лента, жіңішке жіп. Экструзияда жұмыс денесі ретінде қолданатын заттың қасиетті сондай, оқтамадан шыға салысымен қата бастайды.
3D принтердің басу технологиясының негізінде экструзия, бірақ осы негізгі технологияны іске асыру үшін көмекші әдістер және жеке дара технологиялар бар. Сондықтан бүкіл жұмыс ретін бір ауыз сөзбен сиатталмайды.
Бұйымның ішкі элементтері басылып шығу үшінде «тіректер» әдісі қолданады. Бұйым басылған соң қолмен өңдеу жасалынып тұғырлар қалдық ретінде бұйымнан бөлініп алынады. Бұйым пішіміне қарай қалдықтар көп немсесе мүлдем болмауы да мүмкін.
Принтердің платформасы икс (x) осі бойынмен қозғалады. Экскудер орналасқан принтердің басы платформаға перепендикуляр қозғалады, яғни игрэк (y) осімен. Бұйымның бір қабаты толық басылып шығу үшін принтер платформасы және оның басы бір-біріне қатысты үйлесті қозғалады. Одан кейін келесі қабат басылу үшін тұғыр z осімен төмен жылжиды.
Бұл жерде «басылады» сөзінің орнына «төселеді» деген дұрыстырақ шығар. Шатаспау үшін «басады» сөзін қолданамын.
Бөлшектің бір қабаты басылғанда платформаға қалыңдығы 0.2-0.35 мм тең пластмассаның қабаты төселеді. Төсем жасаған кезде принтердің басыда дәл сондай дәлдікпен жазық бетінде қозғалды. Көрсетілген сандармен басу дәлдігін немесе басып шығару айқындығын –принтердің негізгі параметрі анықталады.
Бұйым толық басылып шыққан соң өлшемдері сәл асып биік, жалпақ, ойықтары немесе тесіктері тар болса қолмен өңдеп кемітемін.
Платформа үстіне түскен пластмасса бір келкі жату үшін принтер бұйымды басар алдында платформасын қыздырады. Платформа бетіндегі температура теңелуіне біраз уақыт қажет. Принтер платформа бетінің толық қызғанын тоспай баса бастайды. Кейбір ұсақ-түйек бөлшекті басқанда принтердің асығыстығынң ешқандай әсері болмайды. Принтер операторы алдын ала қыздыру қажет деп санаса принтер платформасы +100 градусқа дейін 15 мин бойы қыздырылады. Принтердің программалық қамтуында ондай мүмкіншілік бар.
Принтердің басу өнімділігі. Ең жоғарғы басу сапамен қабырғасы 30 мм тең кубты 3D принтер 67 минутта басып шығарады. Куб жасап шығару үшін 17.2 грамм пластмасса (дайындамасы) жұмсалды.
Дайындама пластмассаның жеке өзі 250 х 250 мм (көз мөлшермен) пакетте қымталған жіптің орамы күйінде кездеседі. Жіп диаметірі 1.8 мм. Ұзындығы 29 метр. Иілгіштігі нашар.
Дайындама пластмасса жібі принтердің сол жағында орналасқан ұршыққа оралады. Ұршықтан шыққан жіптің ұшы экскудер қаламына сабақталады.
Бұйымды принтермен басып шығару үшін оның электрондық 3D моделі қажет. Модель арнаулы STL форматта сақталуы тиіс. Бұл формат үшбұрыш төбелерін анықтайтын сандардың жиынтығынан тұрады. Осы сандардан қабат-қабат бойынша екі өлшемді жазыққа бөлінеді. Жазық дегеніміз нақты санмен анықталған икс (х) және игрэк (у) координаталары, принтер басы осы координатар бойынша қозғалады.
Модель жасау үшін арнаулы 3D модельдеуге арналған программалық жабдық қолданады. Оның жұмысы және жұмыс істеу үшін оператор қолданатын әдістері жеке дара технологияны құрайды. 3D модельдеуге жазба соңында шолу жасаймын. Онсыз ақпаратым толымсыз болады.
Принтердің техникалық сипатын габариттік өлшемін көрсетіп аяқтайын. Көлемі шағын 240 х 350 х 350 мм. Үстелдің бір бұрышына оп-оңай сыйяды.

4. Бұйым жасаудың кезеңі –«Эскиз жасау»

Эскизді жасау үшін MS Word қолдандым. Бұл текстік процессор компьютерлерде жиі кездеседі. Үйренішікті.
Бөлшек ұялы телефон арқылы фотосуретке түсірелді. Сосын суреті Word-қа ендірілген векторлық графикалық редактор көмегімен бастырылып шығады (1 сурет). Бөлшек өлшемдері штангенциркуль қолданылып анықталған соң эскиз үстіне өлшемді білдіретін сандар қойылады.
3D модельмен жұмыс істегенде өлшемдерден жағылу оп-оңай. Модельден автоматты түрде сызба алынып эскизбен салыстыру артық етпейді.


Сурет 1. Бөлшек эскизі.


Сурет 2. Алмастырылатын және алмасатын бөлшек. Оң жақта бүлінген бөлшек. Сол жақта бүлінген бөлшекті алмастырылуға 3D принтерде жасалынған бөлшек.

Екінші суретте (сурет 2) бөлшек табанымен құрылғыға винтпен бекиді. Бас жағындағы көзінен өткен темір білікті ұстап тұру үшін арналған. Сондықтан j қашықтығын жәнен көз центірі табаннан қанша биікте орналасқанын дәл анықтау керек болды. Дәл өлшенгенге көз жеткізу үшін өлшеуді бірнеше рет қайталап жүргізілді.
Бөлшек неден бүлініп сынғанын анықталған соң оған үшбұрыш тәрізді қосымша қабырға жасалынды. Жаңа бөлшекте қалыңдығы 2 мм тең қосымша қабырға екі негізгі қабырғаны мықтап жалғап тұр. Бұл жерде бөлшектің эскизін жасау және жобалау сөздері синоним.

5. Бұйым жасаудың кезеңі –«123D Design программасында 3D модельдеу»

Жалпы 123D Design програмасымен жақсы жұмыс істеу үшін 3D модельдеудің біраз түсініктерін түсіну қажет. Ең қажет түсінік -программаны ұтымды қолдану. Бір нәтижені бір неше жолмен алуға әбден мүмкін.
Өз басым алғашқы модель жасау үшін бір сағат жұмсағанмын, кейіннен дәл сондай модельді жасау үшін 20 минут кетірдім.
3D модельдеуде шеберлік артқан сайын модельді жасауға қажет уақытты алдын ала бағалап үйренесің. Жалпы модель жасаудың күрделігі субъективті емес, яғни жеке бастың програманы меңгеруін ескермей «жұмыс көлеміне қарай анықтауға мүмкіндік беретін» әдісті ұсынайын.
Әдіс компьютерге түсетін жүктемені де ескеруге мүмкіндік береді. Компьютер ресурсы да шектеулі. Модель күрделіне бастаған сайын оның элеметтерін есептеп салу уақыты артады. Электронды модель салынып болған соң. Модельді STL форматтағы текстік файлға айналдырғанда, текстің көлемін көрсеткен байттар санын және бұйым габариттерін ескеріп жұмыс көлемін мөлшерлеуді ұсынамын.

Сурет 3. Бөлшектің үстінен қарағандағы көрініс.

Суретте көрсетілген 3D модель жасауды үстіңгі көрініс проекциясын тұрғызудан бастадым. Scketch тобының құралдарын пайдаландым. Одан кейін бөлшек енін Construct тобының Extrude құралын пайланып жасадым.
Бөлшектің 3D моделі дайын болңан соң 123D Design программасынан тікелей принтерге басып шығару болады. Онда meshmixer утилитасын орнату қажет. Таза 123D Design жұмыс істеу мақсат болғандықтан қосымша утилитаны орнатқан жоқпын.
Модель дайын болған соң STL форматына экспорт жасап жеке файл ретінде компьютерге сақтадым. Содан кейін UP! программасында ашып принтерде басамыз. Программа UP принтерімен қолдануға арналып жасалынған.


Сурет 4. Принтерден бөлшекті басып шығарар алдында визуальді бақылау.

123D Design программасын қолданып винттік парасы бар модельді жасап үйрену ең ауыр тиді және жасап үйренген 3D модель жасаудың жаңа сатысын аштым.
Программаны игеру үшін әдейлеп жеке уақыт бөлу нәтиже бермеді. Күнделікті аз-аз уақыттан, қолды суытпай үнемі білгенді еске үсіріп қарастыратын модель элементерін күрделендіріп отыру қажет. Күнделікті жаттығудан жиналған тәжірбеде және одан құралған іс реті 3D модель жасаудағы (құрастырудағы) шеберлікті анықтайды.

6. Тұрмыста қолданатын пластмасса жайлы біраз ақпарат

Пластмасса барлық материалдарша өзінің беріктілік шегі бар. Пластмассаның беріктілігінің бұзылуы шегі техникалық регламентпен анықталған.
Температура бойынша төзімділік. Көбінде тұрмыста қолданатын пластмасса пайдалану температурасы +70… -2о С.
Өндірістік мақсатта қолданатын пластмасса -45..+80, қысқа мерзімде 95о С дейін төзеді.
Жүктеме бойынша. Жүктемені жіктейміз:
-көлденеңнен түскен жүктен мүжілу немесе морт сыну;
-майырған күшке иілу немесе морт сыну;
-созған күштен үзілу немесе созылу шегімен.
Материалдың жүктемеге төзімділік қасиеттін «материалдар кедергісі» пәні қарастырады. Жалпы теоретикалық механика негіздерін білу артық етпейді. Кейбір пластмассалық бөлшектертер дұрыс жобаланбағандықтан істен шығады. Кейде бүліну себебін қарастырып, оның жобасын жетілдіреміз.
Бұйымды пайдаланған кезде бетіне көпке дейін сызат түспегені жақсы. Сол себепті бұйым бетіне сызат түсуіне және қажалауна төзімдік дегенде ұғым бар. Бұл қасиетте пластмассаның жүктемеге төтеп беру қабілеттігін анықтайды.

7. Бұйым жасауға жұмсалатын дайындама ABS пластмассса жайлы ақпарат

Инженерлік мақсата кең қолданатын пластмасса. Көптеген мақсаттарда қолданады. Пластмасса негізі шайыр, үш мономердің, яғни үш заттың бір-біріне полимерленуінен алынған [1]:
-акрилонитрил (түзсіз сұйықтық, өкір иісті);
-бутадиена (түссіз газ, өзіне тән жағымсыз иісі бар);
-стирол (түссіз сұйықтық, өткір иісті).
Көптеген бұйымдада қолданады. Қысқа мерзімге, яғни 1-2 секунқа, +100 градусқа дейін температура әсеріне шыдайды, қалыпты жағдайда +75..80 градуста дейін қолданылады. Тұтыну қасиеттері жақсы.
ABS пластмассаның келесі тұтыну қасиеттерін атап шығайық:
-пішімін қалыпты сақтау мөлшері жоғары;
-сілтілерге төзімді;
-қышқылдар ертіндісіне және органикалық емес тұздар ертіндісіне төзімділігі жоғары;
-майларға, майлауға арналған майға, бензинге және көмірсутектерге;
-тегіс бетті. Тегіс бетінің сәулеге шағылу қасиеттері әр түрлі маркасы бар. Сәулені жақсы шағылдыратыннан бастап, мөлдір және бұлыңғыр бетті болуы мүмкін [1].
ABS пластмассаның келесі кемшілік тұстары бар:
-ультрафиолет сәулеріне төзімділігі нашар;
-бензолға, ацетонға, эфирға, анизолға, анилинге, этилхлоридке және этиленхлоридке төзімсіз, ериді;
-атмосфералық әрекеттесуге нашар;
-электр тоғынан қорғау қабілеттілігі жоғары емес (полистиролмен салыстырғанда).
Жалпы қандай пластмасалық бұйымды қалыпқа келтіруге мүмкіндігі жайлы пікір қалыптастырған шығарсыз. Пластмассаның түр-түрін және қасиетін «материлдар тану» пәні қарастырады. Пластмассаның PLA түрі ABS қарағанда зиянсыз [4].

8. Принтер жұмыс істегенде жағымсыз иіс сезіледі. Пластмассадан шыққан күйік иіс қаншалықты зиянды?
Экструдер ұшы +260 градусқа қызып одан пластмасса жіп ретінде сығылып шыққан суып, сосын қатады. Бірақ, қалам ұштарына бұлғанған пластмасса қатпайды, әрі қарай балқып түсе бұзылады. Түтіні көрінбесе де иісін біртіндеп сезіледі. Принтер басында орналасқан желдеткіш болмаса иісін бірден сезіледі. Қалам үшіне қалып қойған пластмасса түбінде күйеге айналады. Күні бойы желдетілмейтін, желөзегі жоқ немесе жабық шағын бөлмеде, мөлшермен 20 кв метрде жұмыс жасағанда иіс біртіндеп тарайды. Ішіне отырып сезбейсің де, аз-аздап бөлінген иіске мұрын үйрене береді. Кешке бөлмеден таза ауаға шығып, демалып, сосын қайта кірсең неліктен басың ауырғалы жайлы түсіне бастайсың.
Алғашында принтермен жұмыс істегенде иіс туралы сұрақ туындамайды. Жұмыс сеансы 2-3 сағаттан аспайды. Көбінде тесттік бұйым басылады. Бәрі жаңа, тоза қоймаған дегендей. Сосын экструдер ұшы біртіндеп бұлғанады, жасалынатын бұйы көлемінен гөрі жасалу уақыты пішім күрделігінен ұлғаяды, сол кезде неге басым аурады деген сұраққа жауап іздей бастайсың.
ABS пластмассасының деструкциясынан бөлінген акрилонитрил өте улы заттардың тобына жатады. Ауадағы мөлшері 0,03 мг/м. куб артса денсаулыққа өте зиянды [2].
Стирол ағзада жиналып нерв жүйесіне кесірін тигізеді. Ластанған ауада стирол 0,21 мг/м. куб болып онымен адам 2 сағат демалғанда. Адам ағзасында стирол 22 сағат бойы табылған [3].
Одан кейін барлық уландырғыш газдардың иісін мұрын нашар немесе мүлдем сезбейтінін және адам ағзасында зат ретінде еріп жиналатынын ескерсек денсаулығыңыз жайлы ойлана бастайтыңызға күмәнданбаймын.

Соңына қосарым

Тілдің қажеттілігін арттыру жолдарының бірі ғылыми-танымдық мақалалар жазылуы арқылы ғылым, техника, технология мәселерін талқылау. Тіл көмегімен әулеметтік ортадан алынатын «техникалық интиуитивтік білім» кеңейтіліп оның сапасы қанағаттандырлық болса, онда тілде сұранысқа ие болатына сенімдімін.
3D принтер дегенде көпшілік бұйымның басып шығару әрекетін бақылап көруге қызығады. Бақыласа, әп-сәтте пікірін қалыптастырып үлгереді. Басында күрделі, түйсігі жетпейтінді көріп, миына жүктеме түсіріп өзін сынамақшы болса, көргені жай әншейін, миына жүктеме емес, жай, жеңіл-желпі гимнастика болғанына көңілдері қалып:
-Сол-ақ па? Түкке тұрықсыз, -деп тіккен көзін жалтартады.
Істің тек бер жағын көріп ой қорытқанында шаруасы жоқ.

Дерек көзі:

1) www.trast-polimer.ru/info/abs_plastic/ Описание АБС пластика
2) www.nntu.ru/RUS/otd_sl/gochs/people_protect/people_protect_4.htm Краткая характеристика основных АХОВ
3) narcotics.su/lnv.html Летучие наркотические вещества (делирианты)
4) 3dtoday.ru/blogs/vvshukin/how-to-choose-a-case-for-your-3d-printer/ ак выбрать пластик для вашего 3D принтера

-Әке, ұзақ құсы оңтүстіктен ұшып келгелі қанша күн болды?
-Бір ай.
Таудың беткейін жапқан қар сұр тартып, ауа қызған сайын еріп, суға айналып жан-жақтағы тоң топырақ бетін жұмсартып, тау үстін шаю үшін төккен судай ақты. Сай-саладағы жылғаларға жинақталып, шағын өзенге қосылып оның күз айындағы салқын салмағын, қыс айындағы шөлін, шілде айындағы жайбарақат ағысын көктемдегі тентек, табанды мінезіне айырбастады. Тасып аққан судың даңғыр-даңғыр, ду-ду дауысы айналаны толтырды.
Күн ұзарды, түн қысқарды. Жазық беткейде, ойдымда, түн бетінде, жиналған судың беті қатпады. Ойдымдағы су сағат, күн санай иреңдеген, тебінген ұсақ-ірісі бар көгал жәндіктерінің дернәсілдеріне толды. Өйтпесе, көгал маса шіркейсіз, жорғалаған қоңыз, иреңдеген құртсыз иесіз қалар ма?
Сабағы жіңішке, қылтаң жас шөпті қара топырақ бетіне қадап, аптаға кешіктіріп көктем жасыл кілемін тоқып бітірді.
Бір жағы жартас, екінші жағы тік, ат-арба жүріп өтетіндей енді сайға жайылып аққан өзен сабырлық танытты. Тереңдігі қызыл асықтан аспайды. Су астында тастың үгіндісі құм болып жайылған. Тік түскен күн сәулесін шымырланғанған су бетінен шағылып жылтылдап, алма-кезек жанып өшіп, күн түсті ұшқын шашудан тұратын пердемен өзен бетін жапты.
Итмұрын қызғылт, мойыл ақ түсті гүлмен гүлдеді. Гүлден-гүлге бал арасы қонған шақ.
-Жаз шықтыма?
-Жаз шыққан жоқ, біраз күн қалды.
-Жаз шыққанын қайдан білеміз?
-Бақбақ гүлдеп гүлін ақ мамыққа айырбастағанда жаз шығады.
-Жазды сағындым. Әке?
-Не болды балам.
-Бақбақ гүлдеп, гүлі тез ақ мамыққа айналса ғой.

-Әрине, қозғалтқыштан! Мотордан (неміс. аудар. –қозғалту).
Қуат -қозғалтқыштың негізгі техникалық көрсеткіштерінің бірі. Механиктерге қозғалтқыш және қуат сөздері тұрақты сөз тіркес.
Бу қозғалтқыштың өндіретін қуатын ат күші арқылы бағалауды 1789 жылдың төңірегінде Джеймс Уатт ұсынған. Кейіннен оның есімімен өзі енгізген ат күші ұғымын ығыстырған қуат бірлігі Ватт аталды.
Өз ұсынысын жасамас бұрын Джеймс Уатт инноватор ретінде, жылуды механикалық қозғалысқа айналдыратын бу машинасының жұмысын жетілдіріп танылды.
Таңқаларлығы! Техника тарихында бу машинасын жетілдіріп, бу қозғалтқышына айналдыру үшін біршама уақыт өткенінде.
Мұның себебі! Бу машинасының жұмыс принципі түсінікті, қарапайым, жетілгені соншалықты оның жұмысын түсінуге басқаша көзқарасты қажет етпейді деген үйренішікті ұғымның болуында, ғалымдар да осындай ұғымға сүйеніп бірінің ізін бірі басып жүре бергенінде болып тұр.
Уаттақа дейін ешқайсы ол түсінгендей бу машинасының жұмысын түсінбеген. Уатт болса бу машинасына бетбұрыс жасап, бу машинасын жетілдіріп, жаңа үлгідегі бу қозғалтқышын жасады. Қозғалтқышты!

Суретте Ньюкманның бу машинасы (wikipedia.org)
Оның қозғалтқышының негізінде алғаш кәсіптік мақсатта қолданылған Ньюкманның бу машинасы жатыр. Ньюкманның машинасы шахтадан суды шығаратын мамандырылған қондырғының ажырамас бөлігі ретінде қабылданды. Уаттың бу қозғалтқышы болса кең қолданысқа ие болған алғашқы қозғалтқыш. Сондықтан Уаттың бу қозғалтқышын сөз еткенде универсал сөзін қосамыз.
Осылайша жылуды механикалық қозғалысқа айналдыратын жылу қозғалтқыш ғасыры темір және өзен жолдарында оттың жылуымен жүретін көліктерді де адамзат қолданысына сыйлады.
Ғасырлар бойы жұмыс жасауға бейімдеген тірі жануарларды, соның ішінде атты, бу қозғалтқышы алмастырды.
Уатт жылу қозғалқыштарында қолданатын көптеген техникалық шешімдердің түпнұсқасын ойластырып жасады. Қазір мұнай өнімдерін отын ретінде пайдаланатын автомобиль қозғалтқыштарында кең тараған негізгі механизм -иінді білік және бұлғақ жұбы Уаттың оригинальді техникалық шешімі себепші болған десек қателеспейміз.
Өлшеуіш құрал шеберінің қол-көмекшісі бағындарған шың!
1975 жылы Джеймс Уатт және Мэтью Болтон (Баултон) кәсіпкерлік серіктестік құрады. Бу қозғалтқышын құрастырып жинайтын өнеркәсіп ашады. Екеуі серіктес болған жиырма бес жылда көптеген бу қозғалтқыштарын жасап шығарады.
Он сегіз жасында өлшеуіш құрал шеберінің қол-көмекшісі қызметін атқарып еңбек жолын бастады. Сонау заманда, транспортир тектес өлшеуіш құралды жасайтын шеберде қажет етті-ау!
Сексен үш жаста әл-қуатты, өнеркәсіптік қозғалтқыш жасау саласының пионері, танымал кәсіпкер, ғалым, көптеген техникалық жаңалықтың түпнұсқасын жасаушы дүние салды.
Қазіргі бензин, дизель қозғалтқыштарын бір-бірімен салыстырсақ ең бірінші оның қуат көрсеткішіне көңіл аударатынымыз.
Жүз, жүз елу, екі жүз аттың күші бар қозғалтқыштар бар.
Ең басты сұрағымызға жауап берейік.
-Сонымен, неліктен қозғалтқыш күші ат немесе Джеймис Уаттың есімімен аталған Ватт өлшем бірлігімен бағалынады?
Механикалық жұмысты атқаруға жұмсалған қуатты анықтауды көрсететін формулаға көңіл аударайық:

N=F*V мұнда N –қуат Вт, F –күш Н, V –жылдамдық м/сек.

Энциклопедиядағы деректерге сүйенсек Джеймс Уатт бір ат күшін келесідей анықтағаны белгілі.
Сегіз сағаттық жұмыс аусымында немесе күнінде бір ат шахтадан жүкпен толтырылған бөшкені тік тартып шығарғанға жұмсаған күшін анықтап көрген.
Шахтадан көмірді, суды, жұмысшыларды жер бетіне шығару үшін сыйымдылығы 1 баррель, яғни сыйымдылық көлемі 140.9 -190.9 литр бөшкелерді қолданылған. Әдеткі бөшке салмағы 400 фунт, яғни салмағы 163.8 кг есептелінетін.
Бір аттың күші жүкке толы бөшкені тартып шығаруға шамасы жоқ, сондықтан екі аттың күші қолданатын.
Уатт бір аттың күші ½ баррельді сегіз сағат бойы 28.8 км-ге 3.6 км/сағ жылдамдықпен тартуға шамасы жетеді деп есептеп шығарды.
Яғни, 3.6 км/сағ дегеніміз 1 м/сек, яғни 1 сек. ішінде ат 73.71 кг күш өндіреді.
Уатт өмір сүрген Викторияндық заманда қолданылған ағылшын өлшем бірлігіне көшсек, яғни метр-фут, кг-фунтқа.
Бір секундта 1 футқа жылжып, 550 фунт жүкті тартады. Бір минут бойы 550 фунтты алпыс футқа тартып ат 33 000 фут-фунттың жұмысын істейді деп Уатт шешкен.
Уаттың есептеулерінің мағынасын қайтадан ой елегінен өткізіп не ұсынғанын түсінеңіз, келесі пікірге қосыласыз:
-Қозғалту үшін өндірілген күш және оны тұрақты өндіру уақыты жаңа өлшем бірлігі, жаңа түсінікті береді, -депген ойды өздігінен тудыратына көз жеткізесіз.
Қазіргі қозғалтқыштарды тірі ат күшімен салыстырып, бағалауға болмайды. Ат күші қосымша бірлік. Қозғалтқыш қуатын ат күшімен көрсету коммерциялық мақсатта қолданылады. Қозғалтқыштағы ат күші нақты шама.
Мысалы:
Қозғалтқыш қуаты 67 кВт =67 000 Вт. Бір ат күшінде 735 Вт тең деп қабылданғанын ескерсек, яғни қозғалтқышта 91 аттың күші бар.
Джеймс Уатт және Мэтью Болтон заманнан бері қозғалтқыштың цилиндрінің ішіндегі қысымдар едәуір артты. Қозғалтқыштың ат күшін есептегенде поршень диаметрі және цилиндрдегі поршень жүрісін ескеру жеткіліксіз. Газдар қысымы жасаған жұмысты ескеру үшін индикаторлық қысым ұғымы енгізілді, келесідей қозғалтқыш қуатын есептейін формула жасалынды:

Жалпы Ni қозғалтқыштың индикаторлы қуаты, Nэ қозғалтқыштың эффективті қуаты деп бөлінеді. Соңғысы бірінші көрсеткіштен 15-20% аз, өйткені қозғалтқыштың қуатының бір бөлігі қозғалқыштың ішкі кедергісін жену үшін жұмсалатынын ескереді.
Қозғалтқыштың қуатынан басқа иінді біліктегі айналдыру моменті деген ұғым бар. Оның көрсеткішіде қуатпен байланысты, айналдыру моменті автомобиль дөңгелегінде табамыз, бірақ-та бұл да маңызды, автомобильге жаңа әңгіменің басы.
Он сегізінші ғасыр соңы Ұлыбританияда сауданың, текстиль, көмір өндірудің саласын және протекционизмнің дамуы өндірістік төңкеріске себепші болды. Бүгінгіде жас мемлекетімізде де протекционизм көрінісі орын алды. Отандық өндірушілерді қорғап, дамуына жағдай жасау бүгінгі күннің тәртібі.
Джеймс Уатты, тарихта ең алғашқы кең қолданыс тапқан бу қозғалтқышының түпнұсқасын жасаушы және құрастырушы ретінде еске аламыз.

Реплика:
-Барлық күш көрсеткіштерді тізбей бірден Bugatti Veyron бар емеспе демейсің бе? Оның қуатты қозғалтқышы аталған автомобиль моделін ең жылдам сериялық өндірілген супер автомобильге айналдырғанын айтпайсың ба! Қозғалтқышта 1000 аттың күші бар! Соңғы 10 жылда әлемде ең жылдам автомобиль орынын сақтады, бірақ-та (2015) қазір ең жылдам автомобиль LaFerrari дейді-мыс.
Репликаға жауап:
Өмірден түйіп білгенімізге сүйене:
-Неғұрлым автомобиль қозғалтқышында аттың күші мол -соғұрлым автомобиль жүйрік, -деген пікірді қағида деп қабылдаймыз. Аталған пікір орынды. Механиктерде де осы қағиданы ұстанады.
Қазіргі өмір техникаға бағынышты. Сондықтан оқытын –оқтын, үзік –үзік түскен ақпарат техниканың мүмкіншілігі туралы интуитивті білімізді қалыптастырады. Интуитивтік білім мектеп, колледж, институт, университет қабырғасынан тыс қалыптасқандықтан:
-Білім ошақтарында өмірге керектіге оқытпайды, -деген, пікір бар.
Интуитивті білім кейде өзіне артқан міндетін атқармайды.Соған көңіл аудартқым келеді.
Жауап соңын түсінбей, пікірін білдіртпекші болған оқырманға (аңқау) оқырманға:
Білім ошақтарында өмірге керектіге оқытпайды деген пікір барына көңіл аудартып тұрмын, керісінше, жүйелі білімді білім ошақтарынан алатынымызға көңіл аудартқым келеді, осы мақсатта жазбамды жаздым.