Этнографиялық этюдтер

«Ат майы” (дәстүр). „Ат майы” қайтты. Тигені ала бие”. (І. Жансүгіров). Халық дәстүрі ел арасында отырған адамдарды ешқашан ескертусіз қалдырмаған. Оның мұң-мұқтажы мен әлеумет­­­тік, тұрмыстық жағдайына құлақ асқан. Мысалы, тұрмысы нашар, жоқ-жітік, жетім-жесірлерге көмек көрсетіп, қол ұшын созып отырған. Соның бірі – ат майы. Мінер аты жоқ кедейлер бұрын байлар мен ауқатты кісілерге немесе көрші-көлем, туған-туысқандарына келіп “ат майын” сұрайды. Яғни бір жаққа барып келуге немесе бірер ай мі­ніске көлік сұрайды деген сөз. Мұ­ның мағынасы алыс жолға мінген ат ариды, күйін жоғалтады. Ат сұ­раушы осыны меңзеп отыр. Мұндай жағдайда әр адам сұраушының кө­ңілін қалдырмаған. Бұл да қазақтың қайырымдылық ғұрпының бір белгісі.
»Атсүйек беру” (салт). Қиын­шылықта, жаугершілікте, апат ке­зінде қазақ азаматтары танысын-танымасын бірін-бірі тастап кетпей, оларға ат, көлік беріп қол ұшын береді. Ертеде майданда аты өлген сарбаздарды жауда қалдырмай алып шығатын қатаң тәртіп болған. Со­ғыста жолдасын жауға қалдыру аза­мат үшін өліммен тең деп есеп­тел­ген. Сондықтан әсіресе, жорықта, ұрыста, қан майданда, елді, жерді қорғау кезінде аты өліп жаяу қалып, жау қолына түсіп қалатын адамға кез келген сарбаз оны міңгестіріп әкетуге, немесе ат ұстап беруге мін­детті болған. Кейбір жауынгерлер өз атын түсіп берген кездері болғаны да тарихи шындық. Мысалы, ХVІІІ ғасырдағы қалмақ-қазақ соғысында Ботандай батыр аты жығылған Абылай ханға өз атын түсіп берген. ХІХ ғасырда табын Бұқарбай батыр Наурызбай батырға өз атын тартқан. «Атсүйек беру” деп аталатын бұл ерлік, мәрттік, адамгершілік салтты әр қазақ жігіті берік ұстанған. Бұл салт негізінде майданда, соғыста қолданылған. „Атсүйек беру” де ерлікпен пара-пар деп бағаланған. Мұндай ерлікті ел басшылары дер кезінде, сол уақытта айтып, батыр­лардың абыройын көтерген.

Алапа – ел тыныштығын кү­зеткен немесе ел қорғаған сар­баз­дарға берілетін азық- түлік. Бірақ бұл қарапайым халық үстінен жи­налатын несібе. Ерте заманда елін қорғаған ерлерге, оның ішінде өз азаматтары мен балалары бар халық бұдан бас тартпаған.

Алапа ел, жұрт аузында жиі ай­ты­лады және ол бірнеше мағынада қолданылады. 1) Жаудан түскен олжа, пайда немесе тағы басқа еңбек жолымен табылған табыстар да осылай атала береді. 2) Алым түрлері де осы атпен айтылады. 3) Кей жерлерде жол-жора, жөн-жосықта берілетін сый-сияпат, кәде түрлері де “алапа” деп аталады.

Ақ алып шығу (салт, ырым). „Үйге кірген жыланға да ақ құйып шығарады” (мәтел). Қазақ халқы cүтті, қымызды, шұбатты, айранды тағы басқа сүт тағамдарын “ақ” деп атайды да оны қасиетті, киелі зат санатына жатқызады. Сол сияқты ақ түcі де киелі, адалдық ұғымды білдіреді. Халық дәстүрінде ауылға келген көш алдынан шығу – адамгершілік, мұсылмандық бо­лашақ көршілік парыз. Ақ алып шы­ғу „осы ақтай таза, дәмді бо­лайық” деген тілекті білдіреді. Мұн­дай жағдайда жаңа көшіп келгендер ризалық білдіpіп алғыс айтады. Біp тоқтысын сойып көршілерін қонаққа шақырады, Ал бұрынғы көршілер бұдан бұрын “ерулікке” шақырып үлгереді.

Көрші көшіп келіп жатқанда оның алдынан шықпау, ерулік бер­меу қазақы салтты бұзғандық, көр­ген­сіздік болады. Мұндай ұят, epcі іcті жұрт айта жүреді.

»Аққұла” (дәстүр). Бұл ертеде егін егетін елдің бұл­жымас дәстүрі болған екен. Қазір мүлде ұмытыл­ған. Бұрын әр егінші өзіне қажетті дәнін сеуіп болғаннан кейін әдейі қалдырылған жерге тағы да бөлек дән себетін болған. Ол «Аққұла” деп аталатын болған. Бұл қазақшаға аударғанда „құдай несі­бесі” немесе “құдай сыбағасы” деген сөз екен. „Аққұла” өсіп, жи­нал­ғаннан кейін жетім-жесірлерге, қайыршыларға және дін жолындағы адамдарға үлестірілген. Бұл елдік дәс­түрден қазақ халқының әр ша­руашылық иелері тек өзінің ғана емес, жағдайы төмен кедей-кеп­шіктер де ұмытпағанын, зор адамгершілік міндеттер атқарғанын көруге болады.

Байлау (салт). “Бері кел, байлан мынаны!” (Ғ.Мүсірепов)

Қазақтың мәрттік, мырзалық, азаматтық қасиетін білдіретін салт­тарының бірі – байлау. Соғып алған аңды кездескен кісіге сыйлау, олжаны, тауып алған дүниені (зат­ты) жанындағы адамға ұсыну ежел­ден қалыптасқан ұлттық әдет. Бұл салтты бұзу адамгершілік әдебінен аттау ретінде жазаға тартылады, сөгіс жарияланады немесе ел алдында бет­ке басылады. Дегенмен мұндай жағ­дайда адамның алғашқы олжасы болса ол „байлануға” жатпайды, ке­рі­­­сінше оған “құтты болсын” айтады.

»Белкөтерер” (салт). «Тоқсан көрейін деген жасым ба еді, Быламық ішейін деген асым ба еді”, деп баяғы қариялар айтқандай жасы жеткен адамдар тісі болмаған соң тамақ жей алмайды. Ал, әлгі кі­­сілерге жақсы тағамдар қажет. Мұн­дай жағдайда осындай адамдарға арнап „бел көтерер” деген тағам ар­найы дайындалады. Бұл әрі жұмсақ, әрі дәмді, нәрі мол қазы, сарымай, жент, қымыз, ақ ірімшік, бал, тағы сол сияқты тамақтардан әзірленеді. Мұны балалары, көрші-көлемдер, сыйлас кісілер әдейі дайындап әке­леді. Бұған өте риза болған қарттар батасын береді. Біз бұдан хал­қымыздың жасы үлкен адамдарды сыйлаудың, бағып-қа­ғудың үлкен үлгісін көреміз. “Бел көтерер” аурудан жаңа тұрған адам­­дарға сол сияқты „Наурыз”, “Айт” күн­дері де үлкендерге әдейі тартылады.

Еру (салт). „Еру отырған ауыл көшіп келіп кepeгecін жаймай, жаппаның астында жатқан ауылға ерулік бермесе үлкен ұятқа қала­ты­ны ертеден келе жатқан салт” (З.Ақы­­­шев). Көшіп бара жатқан үй ұзақ жолда өздері де, ат-көлігін де тынықтыру үшін жолда отырған бір ауылдың жанына келіп 1-2 күн аялдайды. Үй тікпей абылайшалап (шаңырақты уықпен көтеріп отыру) немесе жаппа тігіп (керегелердің басын қосып) отырады. Көшулердің мұндай аялдауын “еру” дейді. Ос­­ындай кезде ауыл адамдары келіп, сәлемдecіn, жөн сұрасады. Оларды „ерулікке” шақырып, қонақ eтіп, риза қылып жолға шығарып салады. Егер еру көштің иесі 4-5 күн оты­ратын болса “ерулікке – қарулық” деп біp қойын сойып, ауыл үл­кен­дерін шақырып, батасын алады. Бұл салтта еліміздің бірлігі мен адам­гер­шілік, сыйластық белгіcі жатыр.

Ерулік (салт). „…eкі ауыл біp-біpінe ерулік бepіп, шақырысып, араға аяқ -табақ қатысып қалды” (Ә. Hұpпeйіcoв). Ауыл ортасына жаңа үй келсе, қоныстанса сол ауылдың адамдары жаңа үйге “ерулік” деп ас піcіpіп табақ тартады. Бұл жаңа адамдарды бөтенсіретпей өз ор­тасына тартудың, сыйласудың үлкен белгіcі. Мұның әлеуметтік, қоғам­дық мәні де бар. Мысалы, жаңа кө­шіп келген үйде отын, су болмайды. Оны әкелуге біpaз уақыт керек. Mінe, кең ойлап, терең толғайтын қазақ салты мұны да ұмытпаған.

Емге сұрау. Қазақта зәру затты (мысалы, қазыны, жүрек майын, қарындағы мамыр майын, т.б.) емге сұрайтын ырым бар. Қалыптасқан халық заңы бойынша „емге” деп сұрағандарға тамақ бол­сын, зат болсын сөзсіз беруге тиіс. Халық ішінде біp нәрсені “емге ізде­сең таба алмайсың” деген сөз бар. Емге, ырымға сұрағанда бер­мей қалу біздің халықтың әдетінде жоқ нәрсе екенін естен шығармау керек.
Жұртшылық (дәстүр). Біреуден көп қарыз алып, кейін оны өтей алмайтын жағдай да болады. Бірақ ар-ұяты бар адамдардың алған қарызын өтемей кетуі ел ішінде мүлдe болмайды және бүкіл ел-жұртқа, руға, ағайын алдында үлкен мін саналады, бетке басылады. Міне, осындай жағдайға ұшыраған адамды жұрт алдына шығарып ұялтпай-ақ ел ағалары мен ақ­сақалдары бас болып, ағайын-туыстар бірлесіп, жалпы көпшіліктен көмек сұрайды, қаржы, мал жи­най­ды. Бұған барлық жұрт, көпшілік қатысатын болған­дықтан осы қайы­рымдылық дәстүр „жұртшылық” деп аталған. Қайы­рымды Қазақ елі бұдан бас тартпа­ған, жұрт болып жұмылған. Біpaқ мұны “жылу” жинаумен шатыс­тыруға болмайды. „Жылуды” жеке адам және оның отбасы ғана жинайды.

Жылу (дәстүр). “Жұрт ма­­лын жылулаған аясын ба?” (І.Жан­сүгіров). Өртке ұшыраған, мал-мүлкі cyғa кеткенде тағы басқа ма­мытшылық, бақытсыздық жағдайға ұшыраған жанұяға, адамға ауыл-ай­мақта тұратын адамдар мал, дүние, ақшалай көмек көрсетіп, жәрдем беруді халық „жылу” дейді. Мұндай жағдайға жақын, туыстық немесе білу-білмеу шарт емес, әркім кө­мек береді. Кейінгі кезде қоғам мүл­кін жеп мойнына ақша мінгендер де “жылу” жинайтын болып жүр. Қа­зақ заңы бойынша ондайларға „жы­лу” берілмейді. Жылу беру – адам­­гершілік, ұлттық дәстүрдің көрініcі.

Кеусен (дәстүр). “Кер кет­­кен кеусен сұрауға да ерінеді” (мақал). Бұл егіншілікке байланысты айтылатын сөз. Әдетте егін пісіп, мол өнім алынғанда егіншілер туған-туысқандары мен ауылдастарына, іліктеріне астық береді. Оны „кеу­сен” деп атаған. Бұл малшылардың “көгентүп” беретіні сияқты ұлттық, мырзалық дәстүрдің бір түрі.

Қалау (салт). „Құттықтап әркім келіп, қалау алып, ат мінді мол­дадағы атын қойған” (С. То­райғыров). Біреудің жақсы малына, затына, мүлкіне көңілі кеткен адам сол үйге барып “қалау” қалайды. Яғни ұлына қамшы, қызына алқа, білезік сияқты бағалы зат сыйлайды.

Бұл үшін ол бие, сиыр, кілем, т.б. бағалы заттар қалауы мүмкін. Қазақ салты мұны сөзсіз орындауға міндеттеген. Сондықтан үй иесі қалаушының көздеген „қалауын” ризалықпен береді. Мысалы, осы кітап авторының кіндік шешесі Нағипа деген апа “ит көйлек” тігіп әкеліп қалауына бұзаулы сиыр алған. Қалауды жақын немесе ілік адамдар ғана жасайды. Бұл салтымыз: „Қа­зақ осы алудай-ақ алатын, ал беруге келгенде алдына жан сал­майтын” (Қадыр Мырзалиев) мәрт мінезін тағы да көрсетіп тұрған жоқ па!
Сейіт КЕНЖЕАХМЕТҰЛЫ, жазушы.
bk
Бөлісу:

5 пікір

satibaldi
Кеусен деген ғұрып нағыз банкрот қылатын дәстүр екен.
Бір ретте қазақ танысым тамыздың ортасында 16 қап картоп жинады да, кеусенге таратып-таратып, өзінде ек-ақ қап қалд! Сұмдық қой!!!
omarbirat
Жылу «гревке» келіңкірей ме, қалай?

Соңғы екі ғұрып жұмыс істеп, мал жинамауға ықпал ететін демотиватор сияқты екен. Өзбектерді жалдап бірнеше ай бойы салдырып, генератор-менератор, газ қондырғыларымен жабдықтап, жылы еден жүргізілген үйіңе көзі түскен біреу соны қалап кеп тұрса… :))) Әлде сұрап келген қолды қайтарып жіберуге бола ма екен?
Gastarbaiter
секс қылып кететін мәлімет екен.
boztorgai
бұрынғылардан қалған сөз:
кедей ат ауыстырса қайдан алдың дид,
бай ат ауыстырса құтты болсын дид
KILYZAMAN
“Бері кел, байлан мынаны!” (Ғ.Мүсірепов)
— «Бесеудің хаты»н қылышынан қан тамаған өкіметке жазудан қаймықпай ұйымдасытра білген Зиялы атамыз!