Қашқын тағдыры немесе тіріні өлікке айналдырған қу соғыс

«Қашқын… үйде туып қызығыңды түз көрген тіршіліктің несі сән. Жүрген де әйтеуір итшілеп. Қалбаң етіп көтерілген қара құстан да, жалп етіп жасырынған жапалақтан да сескеніп күн кешкен ғұмырдың мәні не? Қоян екеш қоянға да ит қосып қуғанда құтқарып кетер жымы бар, ал мұның қашқын атанғанда барар тұрағы қайда? Сорлы сауысқан да қар үстіне бірер секіріп із тастаушы еді, мұнда ол да жоқ. Бір елес, көрінбес көлеңке».
К. Жүністегі «Көксеңгірдің тасында» повесінен

1941-45 жылдары соғыс кезінде Қазақ Республикасынан 1 196 164 адам майданға аттанды. Соңғы деректер бойынша Қазақстан бұл жылдары 602 928 ұлдарынан айырылды (оның ішінде 125 500 таза этиникалық қазақтар). Әскери бөлімдермен қоса, ҚазКСРО-дан еңбек армиялары да жасақталды. Оған 700 мыңдай адам жолданды. Сонымен, соғысқа кемінде әрбір 4 қазақ жұмылдырылды. Қазақстандағы мобилизация пайызы Кеңес одағындағы ең жоғары көрсеткішке ие болды және нацистік Германиядағы мобилизациядан екі есе көп болды. Ал соғысқа аттанған қарапайым ауыл қазағы бұл соғысқа дайын ба еді?
БЛОГИАДААРАЛЫҚ САЙЫС: Қашқын тағдыры немесе тіріні өлікке айналдырған қу соғысСоғыс өнерін меңгеріп, қару қолдана білуі былай тұрсын, тілді түсінбегендіктен қарапайым командалардың өзін ажырата алмады. «Лежать» десе, қалшиып тұрып немесе өре түрегеліп, баудай қырылғандары да болды. Оқтан аман қалғаны тұтқынға түсіп, «тірі өлікке» айналды. Сол кездері «қашқын», «халық жауы» атанғандар да аз болған жоқ. Тағдыр тәлкегіне түскен сондай жанның бірі – Дауылбай ақсақал туралы әңгіме ел арасында айтылушы еді.
Ол кісі сол сұрапыл жылдары соғысқа аттанды. Өмірінде қару ұстамаған ауыл қазағы үшін соғыста ерлік көрсету былай тұрсын, не үшін, кім үшін күресетіні де беймәлім еді. Қандастарының қапияда оққа ұшып, сүйегі далада қалғанын көргеннен кейін түйген ойы ма, әлде жаны үшін қорқыныш па, кім білсін, "өлсем өз елімде өлемін" деп майданнан қашқан екен. Ол кездері «қашқынның» өзіне де, жақындарына да тыныштық жоқ. Тіпті соғыс аяқталғаннан кейін де қашқын атағы бала-шағасына маза бермеген. Ауылдың селсоветінен бастап, бригадиріне дейін көрген сайын «қашқынның» баласын қамшының астына алып, сабап кететін, — дейді әкем.
Дауылбай Қарағанды облысы, Ағадыр ауданында туып өскен. Соғыс басталғанда ол жиырмаға енді толған жігіт еді. Бұл кісінің тағдырын жазушы Кәмел Жүністегі «Көксеңгірдің тасында» повесіне арқау еткен. «Иә, бұл Көксеңгірге сонау керман-орыс соғысы кезінде орыс патшасы сасқанынан қазақтан солдат алатын болғанда да, көтеріліс жасай алмай қалған осы маңның біраз жігіті қашып бой тасалаған. Өлсек өз жерімізде өлеміз дескен. Ол қашқындар мен мұның арасы өзгеше боп тұр. Олар топ-топ көп еді, әрі елмен байланысын үзбеген, күндіз тауда, түнде үйде дегендей хал кешкен еді. Бұл жалғыз».
Ел аузындағы деректер бойынша соғысқа дейін үйленген екен. Алғашқыда жақындарымен жасырын араласып тұрған. Бірақ, үкімет адамдары артына түсіп, аңдумен болған. Содан мүлдем елмен қоштасып, түз тағысына айналған. Соғыс жылдарында елден жырақ кеткенімен, сырттағы малшыларға жәрдемдесіп тұрды. Өз күнін өзі көріп, ешкімнің ала-жібін аттамады. Өзі ірі денелі, қайратты адам болған деседі. Тіпті сол кезде мұны қуған милицияның өзі аздап Дауылбайдан сескенетін еді. Әкемнің айтуынша артынан қуған милицияға: «Қарағым-ау, мені қуып босқа мерт боласың ғой, одан да кері қайт» дейді екен. Соғыс аяқталса да, Дауылбай үшін бұл жеңіс өміріне өзгеріс әкелмеді. Қайта елден одан әрі жырақтап кетті. Дегенмен, халық та оны жазғырмады. Ауылға келгенде ешбірі «міне, қашқын» деп үкіметке ұстап бермеген. Дауылбай ақсақал да ел ішіндегі жағдайдан хабардар болғанға ұқсайды. Жазушы Кәмел Жүністегі бұл кісімен кездейсоқ жолыққаны туралы былай әңгімелейді: «Ауыл ішінде келе жатсам, салт атты, өңі сұсты бір кісіні байқадым. Ол да маған жақындағанда жүрісін бәсеңдетіп, қол берісіп амандасты.
– Жүністің елге оралға ұлы сенбісің? – деп сұрады. Ол кезде мен сібірден айдаудан келген кезім еді (Кәмел аға 1962 жылы қазақ жастары арасында құрылған, Елін сүйген ерлер партиясын ұйымдастырушылардың бірі ретінде саяси айып тағылып, Сібірдегі лагерьде болып, 66 жылы босаған). Ауыл ағаларының бірі деп ойлаған маған қасымдағылар ол кісі өтіп кеткен соң, оның атақты Дауылбай екенін айтты».
Дауылбайдың әйелі соғыстан соң басқа біреуге тұрмысқа шыққан деседі. Ал шешесі бертін келе қайтыс болған екен. Оны жерлеуге Дауылбай өзі келеді. Сақал-мұртын өсіріп, түрін өзгертсе керек, «қашқын» атанғанымен анасын өз қолымен арулап шығарып салады. Дауылбайдың ажалы да оғаш. 1980 жылдары қайтқан екен. Бұлақ басында үйелеген жылқысын тұрғызам дегенде, атының тұяғы маңдайына тиіп, ажалы содан болған деген деректер бар. Сөз соңында айтарым, тарихты қайта зерттеп, жаңаша көзқараспен қарауға талпынып, әр оқиғаға жаңаша баға беріп жүрміз. Ал, кеңестік көзқараспен «халық жауы» атанғандар осы күйеден арыла алар ма екен…
Бөлісу:
  • 13

3 пікір

OrkenKenzhebek
7,5!
1. Тәәк, не деп сынасам екен) Алдымен поуестен алынған үзінді расында орнымен тұр. Қашқынның идентификациясы. Одан кейін жалғасқан мәтініңіз сіздің тақырыптағы идеяңызды толық ашпаса да, мына үзікті соншама қалың бетті кітаптан қалай сәтті таңдап алғаныңызға таңым бар. Баяндап жазу шеберлігіңіз жаман емес. Посттың құрылымы ұнады — классикалық нұсқада басына кітаптан үзікті, сосын жалпы жағдайды баяндау арқылы жалқыға өтуіңіз (Дауылбай), оның алдындағы "қарапайым ауыл қазағы бұл соғысқа дайын ба еді?" деген сұрақ-айналым (переход), кейіпкердің қиын тағдыр жолын барынша қысқа түйіндеп барып, өзіңізше ой қорытуыңыз да жаман емес. Ұнады.
2. Тек жазу шеберлігіңізді бұдан әрі шыңдай түсуіңіз керек. Егер, әрине мықты блогер боламын деген нық мақсатыңыз болса. Мысалы «Сөз соңында айтарым» деген университеттегі СРС қорғау кезінде лайық болмаса, былайғы блогерлік жазбада тым басы артық конструкция) Жазбаңыздың басындағы соғыс кезіндегі жалпылай жағдайды сипаттауыңыз Уикипедиядан алынғандай алдамшы әсер бергені де жасырын емес. Айталық, пәленбай ұлдарынан айрылды дегенде, оның ішінде әпке-апаларымыз да болды емес пе? (өзімше феминист)) ҚазКСРО емес, 1936 жылдан Қазақ КСР-і… 700 мыңдай адам жолданды емес, аттанды шығар, әйтпесе жолдану дегенді тек хат жолдау деп қабылдап қалған санамыз сырт-сырт ете қалды. Мобилизация пайызы? Мұны да тікелей аудармай, барынша қазақылап жұмсақтап тастау керек еді.
3. Сосын фотоға ерекше мән беріңіз. Мынау енді анық қашқынға лайық фото емес — шамасы, нацистер қырғынынан кейін түсірілген.
Gastarbaiter
Түртпеді. Қашқынға симпатия оятатын бір де бір аргумент таппадым. Ашу керек еді. Тіпті Гитлердің өзін Тереза Шешей қылып көрсетуге болады ебін тапсаң, бірақ бұл жерде ондай ептілікті де, сюжетке қатысты фактілерді де аңдамадым. Есесіне қырқып тастаса, әңгімең ештеңе жоғалтпайтын артық сөздер көп.
Үш деген баға.
Соңғы түзету: